Tungkol sa Kolonyalismo II

Taong 1833 nang ipinta ni Damian Domingo ang Un Indio Carretonero en Manila. Makikita sa nasabing pinta ang isang katutubong Pilipino at kaniyang alagang kalabaw. Sa mga taon ng pananakop, ang imaheng ito ay magiging batayan para ilarawan ang isang ideyal na Pilipino: pobreng piyesa ng kolonyal na kaayusan.
Sa kolonyal na arkibo, konsistent ang derogatoryong pagkuwadro sa ugali ng mga Pilipino. Noong 1720, wika ng prayleng si Gaspar de San Agustin, "tamad" at "walang laman ang utak" ng mga katutubo dahil sa kabiguang sundin ang mga gawaing kasiya-siya sa palagay ng mga dayuhan. Sa ikalawang hati naman ng 1800s, isang Alemang manlalakbay na nagngangalang Feodor Jagor ang magsasabing adik sa "katamaran at pagwawaldas" ang mga Pilipino, at mas nanaisin pang ilaan ang oras sa pagsasabong. Kaya hindi kataka-takang gagamitin ng imperyong Kastila ang anomang aparatong may potensiyal na hubugin ang pagkatao ng mga Pilipino sa kanilang nais na molde.

Sa katunayan, noong 1885, isinulat ng prayleng si Lucio Bustamante ang Si Tandang Basio Macunat. Kuwento ito ng isang di-pinangalanang tagapagsalaysay at ang kaniyang pakikipag-usap kay Basio Macunat sa bayan ng Morong (Rizal). Kinawiwilihan ng tagapagsalaysay ang "matutuwid na katwiran" ng huli tulad ng mga sumusunod: pagdarasal sa oras-oras; hindi pagpayag na mag-aral ang kaniyang mga anak ng wikang Kastila at mga kursong pang-akademiko tulad ng agham, pisika, medisina; at pagiging kuntento sa pagsasaka dahil, hindi umano, sila ay mga indio. Sa puntong ito, ang akda ay hindi inosente, si Bustamante ay nagsasalita para sa imperyo: malinaw ang hierkiya: ang dayuhan ay superyor, ang mga Pilipino ay kailangang maging kasangkapan ng kapital.

Sa agarang tugon din, reaksyon ang akda sa dumaraming bilang ng mga Pilipinong nakapag-aral at nag-aaral na noon sa loob at labas ng bansa. Sa mga salita ni Macunat (sa panulat ni Bustamante), ang mga indio na nahihiwalay sa kaniyang kalabaw ay nagiging "masama at palamarang tao sa Diyos at sa Hari." Sa punto na bumaba ang katutubo sa kaniyang alagang kalabaw, malaki pala ang tsansa ng sedisyon at pagpapataw na subersibo!

Sa kasamaang palad, hindi ata inasahan ng manunulat ang reaksyon ng mga Pilipino. Sa Aparato Bibliográfico ni W. E. Retana, nakasaad sa kaniyang tala sa nobelang Si Tandang Basio Macunat ang resepsyon ng mga Pilipino sa nasabing akda: sa pagmumungkahing "[lumayo] sa anumang palatandaan ng sibilisasyon" ang mga katutubo ay nakapagdulot ito mga "Pilipinong kaaway" (isinalin ko sa Google ang sipi, paumanhin dahil hindi pa marunong ng wikang Kastila). Wala rin sa hinagap ng mga tulad ni Bustamanteng darating ang panahong bababa ang mga katutubo sa piling ng kasamang kalabaw para tumangan ng bolo at baril sa pagtubos ng ipinagkait na kalayaan ng Pilipinas. *** Ang Aparato Bibliográfico ni Retana ay inakses sa dihital na koleksyon ng Miguel de Benavides Library and Archives ng UST.

Tatlong Libro Hinggil sa Kolonyalismo

Sa huling linggo ng Marso at ngayong Abril 2026, nakapagbasa ako ng tatlong librong tumatalakay sa kolonyalismo. Bahagi ito ng personal na seleksyon ng mga babasahing itinutugma sa kasalukuyang gradwadong pag-aaral. Ang tatlong libro'y ang mga sumusunod:

1. Discourse on Colonialism (1950) ni Aimé Césaire
2. The Myth of the Lazy Native (1977) ni Syed Hussein Alatas
3. Black Skin, White Masks (1952) ni Frantz Fanon

Lubos akong naniniwalang ang karanasan ng mga inalipin at inabuso sa mahabang kasaysayan ng pananakop, bagaman subhetong danas, ay kayang-kaya ko ring maunawaan. At tingin ko, dapat natin itong maunawaan. Ang seleksyong ito ay malay na pagpapasya: kailangan ko itong maunawaan at pag-aralan.

Sa libro ni Césaire, isa sa mga kaisipang bunga ng proyekto ng kolonyalista'y ipamukhang Kristiyano lamang ang "tanging sibilisado" (33). Mula rito, maaaring sabihing walang anumang pagpapahalagang makatao ang iniluluwal ng kolonyalismong nakabihis bilang pagpapaganda ng sibilisasyon. Nakalikha rin, kung gayon, ng hindi pantay na distribuyon ng kapangyarihan ang relasyong mananakop-sinasakop at, sa kasamaang palad, mula sa lupain ng Aprika hanggang Pilipinas, pinigilan ng kolonisasyon ang pagsulong sa kamalayan, intelektuwal na kapasidad, at kakayahan ng nakararami.

Ganito rin naman ang matatagpuan sa imbestigasyon ni Alatas, bunga ng kaniyang karanasan at obserbasyon sa mga kapatid na inalipin sa kontinente ng Asya: ang sibilisasyon at pagiging "hindi sapat" (bilang partikular, ang katamaran at kawalan ng kakayahan) ng mga katutubo ang nagsilbing "lehitimasyon ng pangongontrol at pang-aabuso" ng mga dayuhan (7). Ang pinakamatalas na punto ni Alatas ay ang paralelismo ng sabay na pagmimito at paglarga sa maagang hibo ng kapitalismo sa larangan ng paggawa. Aniya, sa kapitalistikong kalikasan ng kolonya, ang hindi sumunod sa atas at utos ay utas! Ang sumuway sa mandato ng kapital ay babansagang "indio" at "tamad" (Alatas 70).

Bilang panghuli, sa mas malawakang pagsipat, ang ganitong kalakaran ng mga ahente ng kolonyalismo ay nakalikha ng sikopatolohiya at neurotikong karamdamang dantaong humagupit sa mga Aprikano, Pilipino, at iba pang bansang naging biktima ng pananakop. Inferyorisasyon, ayon kay Fanon, ang isa sa pinakamalagim na bunga ng kolonisasyon: ang rasistang pagtingin na nag-aangat sa dayuhan at nagpapaba sa katutubo, sa puntong ninais ng mga katutubong gayahin ang imahe, galaw, wika, at paraan ng pag-iisip ng mga puti (70–73). Bilang doktor, isa sa mga anekdotang ibinahagi ni Fanon ang kaawa-awang sinapit ng kaniyang mga kababayan. Ang malagim na epekto ng pagmimito ay dumating sa puntong ang panaginip ng kaniyang mga pasyente ay naglalaman ng mabangis at itim na hayop hanggang sa mamamatay-taong itim na halimaw. Itim ang kulay ng katakot-takot na mga nilalang.

Ang ganitong pagmimito, paglalang sa imahe/n ng mga katutubo, at diskursibong konstruksyon sa otonomiya ng Pilipino ay litaw na litaw din sa mga kolonyal na teksto mapa-Kastila hanggang Amerika man. Pagkatapos ng mga librong ito, ang pag-imbestiga sa multo ng kolonyalismo sa mga akda ang isa sa mga daang maaaring lakarin ng mambabasa, iskolar, at guro. Sa kabilang banda, bukod sa paghubog sa imahe ng mga katutubo bilang pasibo, mahina, at walang otonomiya, ang mga kolonyal na tekstong ito ay makikitaan din ng pasipikasyon sa umiiral na pagsalunga sa lipunan. Tunay ang saad ni Fanon: ang pagsulat at paniniil, sa kamay ng dayuhan, ay iisa lamang. Ang emansipasyon sa pagkuwadrong ito, kung gayon, ang ating magiging bagong katauhan.