Maliliit na Karahasan

Ilan sa mga sapantaha ng iskolar, sa tuwing pinag-uusapan ang kawalan ng sapat na teksto para pag-aralan ang panitikan ng prekolonyal na lipunang Pilipino, ay ang hayag na demonisasyon ng mga dayuhang prayle sa kaalamang-bayan ng iba’t ibang pangkat-etniko. Bilang halimbawa, sa isang anekdota mula sa librong Relacion de las Islas Filipinas, limbag noong 1604, ikinuwento ng isang prayle, si Pedro Chirino ang kaniyang sinunog na golo, isang libro ng mga salamangka na isinuko ng isang binata sa harap ng pari. Ang libro’y nakasulat sa mga berso, sa ritmo’t musikalidad na minsang pinagsaluhan ng kaniyang mga magulang at katuwang sa komunidad. Ano ang kaniyang pangalan? Ano ang bigat ng kabang dumagan sa kaniyang dibdib nang mabalitaang dumating na sa kanilang lugar ang epidemyang nanalasa na rin sa mga karatig-lugar, sa anyo ng pari na ito, na magsasabing ang kanilang wika ay wika ng demonyo, ang kanilang mga awit at kuwento ay mga awit at kuwento mula sa impyerno?

Noong sinabi ni Kenneth Goldsmith na “the world is full of texts, more or less interesting; I wish to add any more,” ang mga teksto ng lumang panahon ang naisip kong puntahan at (muling) basahin. Doon, sa harap ng malalang kolonyal na karahasan, dito, gusto kong isiping ako’y isang saksi, hindi isang “authoritative voice” sa mga salita ni Gita Labrador. Ang muling pagbasa sa kolonyal na arkibo, ang pagsulat bilang bahagi ng pagdududa sa kasalukuyang kaayusan, bilang paghiraya sa mundong mas higit pa rito’t ating kailangang-kailangan, ay tumutugon sa sariling bersyon ng necrowriting ni Cristina Rivera Garza, yaong “writing practices that both bear witness and resist the violence” ng estado. Dahil mula noon hanggang ngayon, patuloy pa rin ang siklo ng paninikil sa ating mga buhay.

Sa isang sanaysay ni Resil Mojares, mababasang noong ika-19 ng Nobyembre, taong 1609, bumangon sa pagkakahiga ang isang binata ring nagngangalang Miguel Ayatumo, maaga siyang nagising para tulungan ang iba pang kabataan sa kumbento para mag-igib ng tubig. Mamasa-masa pa ang daan dahil sa hamog, nasa agaw-dilim pa lang ang liwayway ng araw kaya hindi makita ang daan, ito siguro ang mga dahilan kung bakit, pagbaba sa ilog, nadulas at tumama ang dibdib ni Miguel sa isang namamahingang bangka. Ang kaniyang huling mga salita, ayon kay Mojares, ay ang pangalan ng Panginoon. Sa kasamaang palad, wala tayong paraan para alamin ang huling mga imaheng rumehistro sa isip ng binatang si Miguel bago bawian ng buhay. Ang kaniyang mga magulang, ang maliliit niyang kapatid kung sakali, ang mga minamahal na ate’t kuya kung sakali, ang mga kaibigang naiwan sa Bohol bago tumungo sa kumbento ng dayuhang prayle, bilang bahagi ng pagpapalit-relihiyong mauugat sa mas malawak na aparato ng kolonyal na imperyo.

Dahil ang kasaysayan ay isang mahaba’t tuloy-tuloy na naratibo ng pagkabulid at pagpupunyagi ng mga tao sa ilalim ng nag-iisang kaaway, gusto kong isiping marahil ay nagkasalubong sila sa isang makitid na daan. Marahil ay nakaupo sila sa lilim ng isang punong hindi na natin matutukoy kung saan. Si Miguel, may dalang sisidlan ng tubig, at ang binatang hindi natin kilala, kipkip ang librong isusuko bilang pantubos sa buhay na hindi pa gustong matuldukan. Baka magtanong si Miguel kung saan nanggaling ang mga salitang nakasulat sa libro. Baka ikuwento ng isa kung paano ito binibigkas ng kaniyang mga magulang, kung paanong may mga salitang kailangang awitin at may mga salitang hindi maaaring sabihin sa harap ng lahat. Baka wala ring pag-uusapan ang dalawa. Hindi lahat ng pagtatagpo ay nangangailangan ng mga salita. Sapat nang maunawaang buhay sila sa isang komunidad na umaaruga sa kanilang mga salita’t pangarap. Ang kanilang buhay, humuhulagpos sa maliliit na talababa sa kolonyal na arkibo, nagpupumilit, makulit na makulit, tumititig sa atin, lumalapit, nakaakbay, kasama na, mula ngayon, sa ating pagsuong sa hinaharap.

Banyohay

Luma na ang pigura ng makata bilang masokistang naghihintay sa pagdating ng kaniyang mailap na musa. Upang, sa pag-iisang dibdib ng romantikong makata at ang kaniyang misteryosong raison d'être, ay makalikha ng orihinal na akdang babago sa mundo. (Wala namang problema rito. Ang kasalukuyang panahon ay nagtutulak sa tipo ng mga pag-aakdang nagtutulak para kathain ang mundong higit pa rito.) Ngunit dahil sa mga pagbabagong hatid ng internet at teknolohiya, ang bagong manunulat, ang “henyong manunulat” ayon sa kritikong si Marjorie Perloff, sa pagsipi ni Kenneth Goldsmith sa librong Uncreative Writing, ay maaaring magtaglay ng kahenyuhang di-henyo. Yaong manunulat na hindi pumuposturang “tortured genius” kundi walang takot na masabihang hindi orihinal ni malikhain. Hindi kasi takot masabihang hindi sumusunod sa uso at sa pamantayan ng mga nasa trono ng kahenyuhan. Ang henyong di-henyo, ang “unoriginal genius,” ay mayroong makinasyong kaya ang “conceptualizing, constructing, [at] executing” ng mga ideya mula sa malawak na balon ng panitikan, kultura, o kasaysayan.

Kaya sa artikulong ito, susubukan kong magsulat ng orihinal na kuwento gamit ang di-orihinal na pamamaraan. Isang ehersisyo: pampatanggal ng buryo't badtrip bago bakbakin ang bakbakan kay bespreng Backlogs. Sa kuwento sa ibaba, pagtatagpuin ko sina Jojo sa kuwentong Utos ng Hari (ni Jun Cruz Reyes), ang batang tauhan sa Graffiti in the Toilet (ni Eka Kurniawan), at si Auxilio sa nobelang Amulet (ni Roberto Bolaño). Kaya banyohay, paghiraya sa mundong higit pa rito, hindi galing sa pasilyo ng mamahaling mga gusali't de-erkong opisina ng mga pulitiko, kundi sa marumi't mapanghing banyong saksi sa araw-araw na paglabas-masok ng mga tao. Banyohay: kaotikong pagbabago, marumi at mapanghing pagbabago.

Ang pagbabasa ng isang teksto ay kahalintulad, ika ni Edel Garcellano, sa pagsabak sa isang digmaan. Ang mandirigma-mambabasa ay kailangang suungin ang “historico-materialist inscription of reality” sa kaniyang harapan, sa kuwentong hindi lang basta kuwento, sa tulang hindi lang tula, o sa nobelang hindi lang nobela kundi ang akdang isa lamang sa maraming nagtatagisa't naggigitgitang bungang-isip ng kasaysayan. Kaya may dating, para sa akin, o lalo sa aking naglalagalag sa “multong-modernidad” (Labayne) sa kalunsuran, ang mga sulatin sa cubicle ng banyo, sa mga dingding sa pisngi ng gusali, sa likuran ng kuba na upuan sa pampublikong bus, graffiti, banyulatin, mga sulating nagsisilbing panawagan para sa mga aktibista at banta para sa mga pulitiko kaya kaybilis ipatrabaho sa mga trabahador nitong pulis. Ang mga sulatin sa dingding ng lungsod ay isang ganap at buhay na panitikan. Pagbabalik sa tradisyon ng pagsusulat bilang komyunal na gawain. Sinasabi: galit din ako sa gobyerno. Sinasabi: pulis ang terorista. Sinasabi: kailangan mo ba ng saglit na kaligayahan sa nakabuburyong lungsod na ito?

Sa isang eksena, pagkatapos magpagpag ng ihi ni Jojo, takaw-mata ang mga salitang “what you’re holding now is the future of the fatherland” (Reyes) sa banyo. Agad niyang binitiwan ang kaniyang ari. Sa kanan ng banyo, “pasismo” ang nakasulat. Hindi niya sigurado kung ke Mrs. Character niya narinig o nabasa sa lumang libro sa kanilang silid-aklatang mas tahimik pa kesa sa simbahan dahil sa masungit na librarian. Hindi niya rin matukoy kung anong pasismo ang pinatutungkulan, yaong nasa loob ba o labas nitong banyo. O kung may pagkakaiba ba ang pasismo sa loob at labas ng banyo. “Wanted pen-pal” ang mga salitang huli niyang makikita bago bulabugin ang pag-aagam-agam ng isang marahang katok. Apakah ada orang? Sudah kencing. Di niya maintindihan. Baka naiihi na rin. Natagalan ata si Jojo sa pagtitig sa mga nakasulat. Pagkalabas, mayroong batang tauhang agad-agad pumasok. Tahimik lang na nagbabawas ang bata. Nagsusumigaw ang mga salita sa dingding. Me pulang marker na ginamit para ekisan ang salitang “LABAN” at “putang’ina n’yo” (Reyes). Sa salitang pen-pal, naalala niya ang sariling sulatin sa banyong matatagpuan sa kanilang bayan, mas agresibo nga lang ang sa kanila, naisip ng batang bida: “I like your red lips, as red and as hot as the spirit of a wild animal” (Kurniawan). Lahing magkapatid nga talaga, naisip niya. Bago lumabas, dahil may narinig na siyang katok, kinuha niya ang panulat sa kaniyang bag, inekisan din, gaya ni Jojo, ang salitang “fatherland” at isinulat: “I have more trust in the walls of toilets” (Kurniawan). Pasismo sa fatherland, kapwa naisip nina Jojo at ng batang tauhan.

Mayroon nga talagang Diyos at kakatawang banyo pa ang magiging lunan para patunayan ang mirakulong ito. Dahil paglabas ng batang bida sa banyo, pag-time out sa eskuwelahan, saka ang pagpasok ng mga sundalong irireyd ang kuta ng mga, di umano, peligrosong kabataan. Ang hindi alam ng mga saksi, ang batang bida lamang ang tanging nakakaalam na bukod sa mga mag-aaral, may misteryosong matandang babae ang nakulong sa loob ng paaralang okupado na ng mga sundalo. Hindi makalabas sa banyo, si Auxilio, ang ina ng panulaang Mehikano. Bakit pinapayagang makapasok ang mga sundalo sa lugar na nakalaan para turuan ang mga batang mag-aaral na magtanong at magduda? Ayaw ng estado sa taong nagtatanong at nagdududa. Iyong mga anak ng taong nagtanong at nagduda, kasalukuyang nagpapakita bilang mga aparisyon, sa banyo, sa harap ni Auxilio: “a mob of children marching into an abyss and singing a song of war and love” (Bolaño), mga totoong taong nabuhay mula sa totoong mga salita, sa “parliament” at “pasismo” at “fatherland” sa banyo. Itong mga salita, hindi gaya ng taeng kayang-kayang i-flush para burahin sa kasaysayan, ang galit at ngitngit at buryo ng taong dapat na magbabawas lang sana ngunit naglaan ng oras para maglabas ng sama ng loob, ng totoong pakiramdam ng gutom at hirap at pagod. Isang piraso ng anekdota: isang buhay na panitikang burahin man sa kasaysayan ay patuloy at patuloy lamang na maisusulat at maitatala. 

Nasusunog ang Indonesia, Binabaha ang Pilipinas

Hindi gaya ng mga Pilipinong humihingi ng pasintabi sa mga manong at manang na nag-uusap o sa mga nunong nagpapahinga sa gilid ng daan o sukal ng gubat, hindi nagsasabi ng "makikiraan po" ang bagyo. Kusa itong dumaraan sa buhay at bahay nating lahat. Sa isang paskil ni Edgar Calabia Samar, kapwa mahalaga ang pagsagip sa lahat ng bagay na nasira at pagtatanong, pagkatapos, kung "bakit patuloy na nangyayari" hindi ang pagdaan ng bagyo kundi ang patuloy na paglakas ng hagupit nito sa atin.

Mas lalo pang titindi ang hilakbot na dala ng nagbababalang kalikasan sa tuwing madaraanan sa news feed ang litrato ng usok mula Indonesia na umabot sa bansa natin, daan-daang nawawala sa Nepal, at ang hagupit ng sunod-sunod na bagyong gumimbal sa kalakhan ng ating Agosto.

Sa isang bidyo, hindi malaman kung patay o buhay ang isang chimpanzee sa Indonesia matapos ang sunog sa plantasyon. Marahil panahon na rin para timbangin ang kahulugan at katuturan ng salitang katarungan. Paano umiiral ang katarungan hindi lang para sa mga tao kundi sa buhay ng mga hayop at halamang kaalinsabay nating nabubuhay sa amorposong mga ekolohiya ng ating kapaligiran? Isinusulat ko ang mga salitang ito habang naaalala kung gaano kahalaga ang hayop at halaman sa ating sensibilidad sa prekolonyal na lipunang Pilipino. Sino nga ba ang kasama ni Lam-ang sa pagsupil sa kaniyang mga kalaban? Yung mahiwaga niyang manok, syempre. Gaya ng ating mga ninuno, mga diyos na makasarili't walang pakialam sa buhay nating mga maliliit ang kalaban: ang multinasyunal na korporasyon, ang Pax Silica, at mayayamang bilyonaryong ang tingin sa kalikasan ay hindi nasasaid at hindi nauubos.

Ang mundo, para sa iba, ay isang malawak na plantasyon. Ito ang natutuhan ko sa pagbabasa sa unang mga kabanata ng Plantations (2026) ni Sophie Chao. Ipaliliwanag niya ito bilang "industriyal na imprastruktura" na ang tanging layunin ay "palawakin pa ang malawak na ngang kasaysayan ng kolonyal na pananakop, kapitalista at teritoryal na apropriyasyon sa kalikasan, at burukratikong pananakop" sa lupaing minana sa mga ninunong nauna sa atin.

Paglalapat ng militaristikong tendensiya ng imperyo sa agrikultura. Ang buhay ng hayop at halaman bilang bala ng baril na madaling ikasa, itapong parang bomba sa paligid, isang walang tigil na destruksyon sa buhay ng itinuturing nilang maliliit, alang-ala sa pagkamal ng walang humpay na salapi.

Sa isang interbyu ni Chao hinggil sa West Papua, ang tawag sa mga hayop na pinipilit pa ring manahan kahit pa sinunog na ang kanilang lugar ay mga plastik. Kagaya sa larawan. Isang magaang panimbang sa mahalagang buhay ng isang nilalang. Magaan, tinatangay ng hangin, pabayaan na lang. Basura sa kapaligiran. Mura kung ipakikilo sa junk shop, kaya pabayaan na lang.

Paalala ni Chao, dahil plantasyon, kahit pa sabihing hindi pa nakatatapak sa putik sa kabukiran, ang mga pagkaing kinakain natin ay bahagi ng sistema ng plantasyon kaya marapat lamang makiisa sa laban para sagipin, aniya, ang ating nanganganib na mundo.

Paano ba natin tinatakal at sinusukat ang buhay? Sa agham, sabi ng maka-Kanluraning pag-unawa't pagpapahalaga sa buhay, tao ang komportableng nakaupo, nakadekuwatro pa ata, sa food pyramid, nakasalampak sa tugatog. Ngunit ang kalikasan ng plantasyon ay nagiging mahalaga dahil sa relasyon ng mga "multispecies" o ng tao at hayop at halaman at ating mga tahanan sa plantasyong mundo. Kapag sinabing daigdig ng mga tao, kasama ang mga hayop at halaman.

Ang di-tao, dahil hindi makatao, o walang pakialam sa mga tao, ay ang estruktura ng karahasan at kamatayan: ang pang-aabuso, ang pagmimina sa lupain ng mga katutubo, ang urbanisasyon at militarisasyon sa kanayunan, ang dambuhalang plantasyon, at ang eradikasyon ng mundong higit pa rito. Bahagi, kung gayon, ng bubuuhin nating ekolohiya sa hinaharap ang kamatayan ng mapaminsalang di-taong imperyo.