Mumunting Agam-agam

Kung di lang ganito ang mundo, kung di na natin kailangang mag-isip ng nakasasakal na mga kung-sakali, ani ng tauhan sa kuwento ni Cristina Rivera Garza, matapos mapanuod ang balita tungkol sa libo-libong babaeng biktima ng karahasan sa Mexico: “had they been saved, had they survived” (377), paniguradong katabi silang nanunuod sa telebisyon, siksikan ngunit ubod ng kumportable, nakikitawa, nakikipagpaligsahan sa paghula ng pangalan ng produkto sa patalastas.

Sa kabilang kuwarto, nagtatanong ang bunsong tauhan sa kuwento ni Jun Cruz Reyes: ano ang sasabihin ng nanay ni Putol, ng di umano’y kriminal na tinambangan ng sindikato, sa puntong makita ang lasog-lasog na katawan ng binanggit na tauhan. Ang minamahal na anak na noong bata’y ni “hindi pinabayaang dapuan ng lamok” ngunit heto ngayon, hindi na makilala ng mga kakilala, silang mga pinilit pa ring tingnan ang malagim na sinapit ng pobreng tauhan. Ang agam-agam ng tauhan para sa nanay ng biktima: “[Saan ako] nagkulang? Saan nagkamali? Ang ibang [di umano’y] kriminal, may Nanay din kaya sila? (17–18).”

Sinong tao ang walang inay? Anong grabedad ng dahas ang kinailangan, mula sa kasalukuyang kaayusan, upang mapigtas ang mahigpit na ugnayan ng ina sa kaniyang anak? Sa aking isip, ang nanay ni Putol, may hawak-hawak na meryenda, mainit na turon, o tinapay na kakahango lang sa bakery, binili doon sa labas, ipapamahagi sa mga anak na winala’t naririto pa, silang nagpapatuloy ilansag ang laban para sa mundong wala nang mumunting agam-agam.

Banyohay

Luma na ang pigura ng makata bilang masokistang naghihintay sa pagdating ng kaniyang mailap na musa. Upang, sa pag-iisang dibdib ng romantikong makata at ang kaniyang misteryosong raison d'être, ay makalikha ng orihinal na akdang babago sa mundo. (Wala namang problema rito. Ang kasalukuyang panahon ay nagtutulak sa tipo ng mga pag-aakdang nagtutulak para kathain ang mundong higit pa rito.) Ngunit dahil sa mga pagbabagong hatid ng internet at teknolohiya, ang bagong manunulat, ang “henyong manunulat” ayon sa kritikong si Marjorie Perloff, sa pagsipi ni Kenneth Goldsmith sa librong Uncreative Writing, ay maaaring magtaglay ng kahenyuhang di-henyo. Yaong manunulat na hindi pumuposturang “tortured genius” kundi walang takot na masabihang hindi orihinal ni malikhain. Hindi kasi takot masabihang hindi sumusunod sa uso at sa pamantayan ng mga nasa trono ng kahenyuhan. Ang henyong di-henyo, ang “unoriginal genius,” ay mayroong makinasyong kaya ang “conceptualizing, constructing, [at] executing” ng mga ideya mula sa malawak na balon ng panitikan, kultura, o kasaysayan.

Kaya sa artikulong ito, susubukan kong magsulat ng orihinal na kuwento gamit ang di-orihinal na pamamaraan. Isang ehersisyo: pampatanggal ng buryo't badtrip bago bakbakin ang bakbakan kay bespreng Backlogs. Sa kuwento sa ibaba, pagtatagpuin ko sina Jojo sa kuwentong Utos ng Hari (ni Jun Cruz Reyes), ang batang tauhan sa Graffiti in the Toilet (ni Eka Kurniawan), at si Auxilio sa nobelang Amulet (ni Roberto Bolaño). Kaya banyohay, paghiraya sa mundong higit pa rito, hindi galing sa pasilyo ng mamahaling mga gusali't de-erkong opisina ng mga pulitiko, kundi sa marumi't mapanghing banyong saksi sa araw-araw na paglabas-masok ng mga tao. Banyohay: kaotikong pagbabago, marumi at mapanghing pagbabago.

Ang pagbabasa ng isang teksto ay kahalintulad, ika ni Edel Garcellano, sa pagsabak sa isang digmaan. Ang mandirigma-mambabasa ay kailangang suungin ang “historico-materialist inscription of reality” sa kaniyang harapan, sa kuwentong hindi lang basta kuwento, sa tulang hindi lang tula, o sa nobelang hindi lang nobela kundi ang akdang isa lamang sa maraming nagtatagisa't naggigitgitang bungang-isip ng kasaysayan. Kaya may dating, para sa akin, o lalo sa aking naglalagalag sa “multong-modernidad” (Labayne) sa kalunsuran, ang mga sulatin sa cubicle ng banyo, sa mga dingding sa pisngi ng gusali, sa likuran ng kuba na upuan sa pampublikong bus, graffiti, banyulatin, mga sulating nagsisilbing panawagan para sa mga aktibista at banta para sa mga pulitiko kaya kaybilis ipatrabaho sa mga trabahador nitong pulis. Ang mga sulatin sa dingding ng lungsod ay isang ganap at buhay na panitikan. Pagbabalik sa tradisyon ng pagsusulat bilang komyunal na gawain. Sinasabi: galit din ako sa gobyerno. Sinasabi: pulis ang terorista. Sinasabi: kailangan mo ba ng saglit na kaligayahan sa nakabuburyong lungsod na ito?

Sa isang eksena, pagkatapos magpagpag ng ihi ni Jojo, takaw-mata ang mga salitang “what you’re holding now is the future of the fatherland” (Reyes) sa banyo. Agad niyang binitiwan ang kaniyang ari. Sa kanan ng banyo, “pasismo” ang nakasulat. Hindi niya sigurado kung ke Mrs. Character niya narinig o nabasa sa lumang libro sa kanilang silid-aklatang mas tahimik pa kesa sa simbahan dahil sa masungit na librarian. Hindi niya rin matukoy kung anong pasismo ang pinatutungkulan, yaong nasa loob ba o labas nitong banyo. O kung may pagkakaiba ba ang pasismo sa loob at labas ng banyo. “Wanted pen-pal” ang mga salitang huli niyang makikita bago bulabugin ang pag-aagam-agam ng isang marahang katok. Apakah ada orang? Sudah kencing. Di niya maintindihan. Baka naiihi na rin. Natagalan ata si Jojo sa pagtitig sa mga nakasulat. Pagkalabas, mayroong batang tauhang agad-agad pumasok. Tahimik lang na nagbabawas ang bata. Nagsusumigaw ang mga salita sa dingding. Me pulang marker na ginamit para ekisan ang salitang “LABAN” at “putang’ina n’yo” (Reyes). Sa salitang pen-pal, naalala niya ang sariling sulatin sa banyong matatagpuan sa kanilang bayan, mas agresibo nga lang ang sa kanila, naisip ng batang bida: “I like your red lips, as red and as hot as the spirit of a wild animal” (Kurniawan). Lahing magkapatid nga talaga, naisip niya. Bago lumabas, dahil may narinig na siyang katok, kinuha niya ang panulat sa kaniyang bag, inekisan din, gaya ni Jojo, ang salitang “fatherland” at isinulat: “I have more trust in the walls of toilets” (Kurniawan). Pasismo sa fatherland, kapwa naisip nina Jojo at ng batang tauhan.

Mayroon nga talagang Diyos at kakatawang banyo pa ang magiging lunan para patunayan ang mirakulong ito. Dahil paglabas ng batang bida sa banyo, pag-time out sa eskuwelahan, saka ang pagpasok ng mga sundalong irireyd ang kuta ng mga, hindi umano, kuta ng peligrosong kabataan. Ang hindi alam ng mga saksi, ang batang bida lamang ang tanging nakakaalam na bukod sa mga mag-aaral, may misteryosong matandang babae ang nakulong sa loob ng paaralang okupado na ng mga sundalo. Hindi makalabas sa banyo, si Auxilio, ang ina ng panulaang Mehikano. Bakit pinapayagang makapasok ang mga sundalo sa lugar na nakalaan para turuan ang mga batang mag-aaral na magtanong at magduda? Ayaw ng estado sa taong nagtatanong at nagdududa. Iyong mga anak ng taong nagtanong at nagduda, kasalukuyang nagpapakita bilang mga aparisyon, sa banyo, sa harap ni Auxilio: “a mob of children marching into an abyss and singing a song of war and love” (Bolaño), mga totoong taong nabuhay mula sa totoong mga salita, sa “parliament” at “pasismo” at “fatherland” sa banyo. Itong mga salita, hindi gaya ng taeng kayang-kayang i-flush para burahin sa kasaysayan, ang galit at ngitngit at buryo ng taong dapat na magbabawas lang sana ngunit naglaan ng oras para maglabas ng sama ng loob, ng totoong pakiramdam ng gutom at hirap at pagod. Isang piraso ng anekdota: isang buhay na panitikang burahin man sa kasaysayan ay patuloy at patuloy lamang na maisusulat at maitatala. 

Nasusunog ang Indonesia, Binabaha ang Pilipinas

Hindi gaya ng mga Pilipinong humihingi ng pasintabi sa mga manong at manang na nag-uusap o sa mga nunong nagpapahinga sa gilid ng daan o sukal ng gubat, hindi nagsasabi ng "makikiraan po" ang bagyo. Kusa itong dumaraan sa buhay at bahay nating lahat. Sa isang paskil ni Edgar Calabia Samar, kapwa mahalaga ang pagsagip sa lahat ng bagay na nasira at pagtatanong, pagkatapos, kung "bakit patuloy na nangyayari" hindi ang pagdaan ng bagyo kundi ang patuloy na paglakas ng hagupit nito sa atin.

Mas lalo pang titindi ang hilakbot na dala ng nagbababalang kalikasan sa tuwing madaraanan sa news feed ang litrato ng usok mula Indonesia na umabot sa bansa natin, daan-daang nawawala sa Nepal, at ang hagupit ng sunod-sunod na bagyong gumimbal sa kalakhan ng ating Agosto.

Sa isang bidyo, hindi malaman kung patay o buhay ang isang chimpanzee sa Indonesia matapos ang sunog sa plantasyon. Marahil panahon na rin para timbangin ang kahulugan at katuturan ng salitang katarungan. Paano umiiral ang katarungan hindi lang para sa mga tao kundi sa buhay ng mga hayop at halamang kaalinsabay nating nabubuhay sa amorposong mga ekolohiya ng ating kapaligiran? Isinusulat ko ang mga salitang ito habang naaalala kung gaano kahalaga ang hayop at halaman sa ating sensibilidad sa prekolonyal na lipunang Pilipino. Sino nga ba ang kasama ni Lam-ang sa pagsupil sa kaniyang mga kalaban? Yung mahiwaga niyang manok, syempre. Gaya ng ating mga ninuno, mga diyos na makasarili't walang pakialam sa buhay nating mga maliliit ang kalaban: ang multinasyunal na korporasyon, ang Pax Silica, at mayayamang bilyonaryong ang tingin sa kalikasan ay hindi nasasaid at hindi nauubos.

Ang mundo, para sa iba, ay isang malawak na plantasyon. Ito ang natutuhan ko sa pagbabasa sa unang mga kabanata ng Plantations (2026) ni Sophie Chao. Ipaliliwanag niya ito bilang "industriyal na imprastruktura" na ang tanging layunin ay "palawakin pa ang malawak na ngang kasaysayan ng kolonyal na pananakop, kapitalista at teritoryal na apropriyasyon sa kalikasan, at burukratikong pananakop" sa lupaing minana sa mga ninunong nauna sa atin.

Paglalapat ng militaristikong tendensiya ng imperyo sa agrikultura. Ang buhay ng hayop at halaman bilang bala ng baril na madaling ikasa, itapong parang bomba sa paligid, isang walang tigil na destruksyon sa buhay ng itinuturing nilang maliliit, alang-ala sa pagkamal ng walang humpay na salapi.

Sa isang interbyu ni Chao hinggil sa West Papua, ang tawag sa mga hayop na pinipilit pa ring manahan kahit pa sinunog na ang kanilang lugar ay mga plastik. Kagaya sa larawan. Isang magaang panimbang sa mahalagang buhay ng isang nilalang. Magaan, tinatangay ng hangin, pabayaan na lang. Basura sa kapaligiran. Mura kung ipakikilo sa junk shop, kaya pabayaan na lang.

Paalala ni Chao, dahil plantasyon, kahit pa sabihing hindi pa nakatatapak sa putik sa kabukiran, ang mga pagkaing kinakain natin ay bahagi ng sistema ng plantasyon kaya marapat lamang makiisa sa laban para sagipin, aniya, ang ating nanganganib na mundo.

Paano ba natin tinatakal at sinusukat ang buhay? Sa agham, sabi ng maka-Kanluraning pag-unawa't pagpapahalaga sa buhay, tao ang komportableng nakaupo, nakadekuwatro pa ata, sa food pyramid, nakasalampak sa tugatog. Ngunit ang kalikasan ng plantasyon ay nagiging mahalaga dahil sa relasyon ng mga "multispecies" o ng tao at hayop at halaman at ating mga tahanan sa plantasyong mundo. Kapag sinabing daigdig ng mga tao, kasama ang mga hayop at halaman.

Ang di-tao, dahil hindi makatao, o walang pakialam sa mga tao, ay ang estruktura ng karahasan at kamatayan: ang pang-aabuso, ang pagmimina sa lupain ng mga katutubo, ang urbanisasyon at militarisasyon sa kanayunan, ang dambuhalang plantasyon, at ang eradikasyon ng mundong higit pa rito. Bahagi, kung gayon, ng bubuuhin nating ekolohiya sa hinaharap ang kamatayan ng mapaminsalang di-taong imperyo.