Book Log: Agosto 2026

Noong nakaraang mga buwan, mula Enero hanggang Hulyo, nakapagbasa ako ng tatlumpu't limang libro. Ngayong buwan ng Agosto'y lima naman. Sumatutal, nakaka-39 na libro na ako sa pagpasok ng ikalawang hati ng taong 2026. Heto ang mga librong nabasa ko:

Agosto (4):

36. Noli Me Tangere (1887) ni José Rizal (salin ni Harold Augenbraum)

37. Tell Me How It Ends: An Essay in Forty Questions (2016) ni Valeria Luiselli

38. Lost Children Archive (2019) ni Valeria Luiselli

39. No Archive Will Restore You (2018) ni Julietta Singh

Mas pangangailangan ang naging moda ko sa pagbabasa ng salin ni Augenraum sa klasikong nobela ni Rizal na Noli Me Tangere. Ilang buwan ko rin itong binasa't napagpasyang basahin nang tuloy-tuloy at tapusin sa pagpasok ng Agosto, ang Buwan ng mga Wika. Nga lang, maiinis ka rin. Napakalayo sa reyalidad ng salin. Sa isang talakayan sa gradwadong pag-aaral, mapapansin ang malay na paglalarawan ni Augenraum kay Padre Damaso bilang "herculean" imbes na, kung si Marcelo H. Del Pilar ang magpapaliwanag, bonjing na abusado. Sa ganito gumagana ang mekanismo ng pagsasalin, kaya masarap din pag-aralan. Ano ang malay at di-malay na pagtitimbang ng tagasalin sa kaniyang muling pagkatha ng teksto? Digmaan ng signipikasyon pa rin. Tagakunsinti o mala-Oedipal na pagpaslang, pili lang sa dalawa, blue pill at red pill.

Sa mayorya ng buwan ng Agosto, binasa ko ang dalawang libro ni Valeria Luiselli. Demistipikasyon sa American Dream, paghimay sa sapot ng sanhi't bunga ng digmaang kinahaharap ng bawat batang nais tawirin ang peligrosong paglalakbay mula Mexico patungong Amerika, ang sagad-sa-butong rasismo ng mga mamamayan, at iba pang ibang tinalakay ni Luiselli sa maikling libro ngunit nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap ng bawat migrante ang pinapaksa. Ang dalawang libro ay mabisang praymer para maunawaan ang pagkakaroon ng ICE, malagim na emerhensiya ng isang pasistang presidente, at ang malagim na dahilan ng bawat batang nais takasan ang malagim na reyalidad ng Latina Amerika para lamang salubungin ng isa pang malagim na reyalidad sa Amerika.

Mahalagang proyekto sa pagdistrungka ng maka-Kanluraning nosyon ng arkibo ang sinusubukang ipaliwanag ni Singh. Ang ating katawan, aniya, ay isa ring buhay na arkibo ng pagtanggap at pagsalunga sa kasalukuyang kaayusan.

Ngunit pilit ang pagbabasa ng ito. Pagbabasa na iniisip na sana, nagpapahinga na lang ako, dahil pagod sa trabaho para sa kakarampot na kita. Hiling ko, gaya ng lahat, ng isang maalwang hinaharap para sa ating lahat. Isang mundong lubhang higit pa rito na maaari na nating basahin ang mga nakatambak na libro nang hindi natatakot na bahain, barilin ng pulis, pasabugan ng mga armas ang mga kapatid natin sa karatig-bayan at bansa.

Hinggil sa Panahon

Noong ika-17 siglo sa malawak na lupain ng Visayas, nagulat ang heswitang si Francisco Alcina nang sundan ng kaniyang tingin ang nakatindig na hinturo ng isang katutubo matapos tanungin, habang nakikipagkuwentuhan sa huli, kung kailan ang susunod na anihan. Sa malayong abot-tanaw, kung saan unang sumisilay ang araw sa umaga, kung saan tinatapik ng mga ulap ang braso ng nahihimbing na bulubundukin, sinusubukang ipahayag ng katutubo ang lugar na dinadapuan ng mga “papauwing ibon sa kanilang tahanang karatig-bayan”—ibig sabihin, sapat na ang sustansya ng lupa dulot ng nag-aagaw na init-lamig, tapos na ang tag-ulan, umuuwi na ang mga ibon, kaya maaari nang itanim ang mga gulay na angkop sa panahong ito.

Bukod sa armas na sumupil sa insureksyon ng mga katutubo, mapa na kumwadro sa hanggahan ng bansa, isa sa dinala ng mga dayuhang mananakop sa Pilipinas ang kalendaryo: ang marahas na konsepto ng oras. Sa prekolonyal na lipunang Pilipino, ang “pagbasa sa oras” ay “pagbasa sa pabago-bagong kapaligiran” (Mojares). Ngunit ang pagdating ng mga dayuhan ay indoktrinasyon sa “linyaridad ng kasaysayan” (Trouillot). Ang mga datos ay absoluto, ang kasaysayan ay may iisang mukha, ang nangyari ay talagang nangyari—kahit pa mahalagang tanungin kung bakit nangyari ang nangyari? Sino ang nagtakda ng dapat nating maalala, sino ang sinadyang kalimutan? Sa pagdating ng kalendaryo, ang oras at panahon ay tila mga ispesimeng nakakahon sa salamin, hindi maaarino masalat, hindi maaaring damhin.

Sa isla ng Panay, noong ika-16 siglo, sa pag-aaral ni Miguel de Loarca, ang panahon ay umiinog sa iba’t ibang mukha ng buwan sa gabi. Ang Manalulsul ay panahon ng pag-aani at ang Yrarapun ay pagsinop ng mga gintong palay. Kapwa hindi maunawaan nang lubos nina Alcina at Loarca ang dinamikong lokal na reyalidad ng mga Pilipino. Dahil ang segundo, oras, panahon, at ang mga taon para sa mga dayuhang ito ay nagkakaroon lamang ng bisa kung iuugnay sa pagiging produktibo’t pagkamal ng salapi. Ang pangangailangan sa “sinkronasyon” ng oras ay dulot ng pagsinop sa “ekonomiko’t panlipunang aktibidad” ng lumalawak na populasyon (Mojares). Ang iba’t ibang lalawigan ay kailangang ipaloob sa iisang siklo ng panahon sang-ayon sa produksyon sa sakahan, pagawaan, at pagtungo sa simbahan at kumbento.

Ang laksa-laksang pagaspas ng pakpak nitong mga papauwing ibon, kung gayon, ay mahinang-mahinang tunog sa simponyo ng ating kasalukuyang panahon. Ang panahon kung saan itong tikatik ng segundo ay sumusukat sa kakayahan nating mga empleyadong kumamal ng salapi para sa makakapangyarihan, ang pag-time-in-time-out, ang paghahabol sa oras ng pasok upang hindi kaltasan ng sahod, ang oras ay isa nang dambuhalang halimaw, malayo sa komyunal na alaala ng ating mahinahong nakaraan.

Paniniktik sa Panitikan

 

Mahalaga ang panitikan bilang sanggunian ng kasalukuyang panahon. Sa sanaysay na The Politics of Canon ni Ngugi wa Thiong’o [1], binigyang-kahulugan ni Ngugi ang panitikan bilang isang gawaing panlipunan. Dinodokumento ng manunulat, sa puso ng kaniyang teksto, hayag man o hindi sa naratibo, malay man o hindi ang nagkukuwento, ang kaniyang pag-iral sa loob ng isang komunidad.

Tila isang bukal ang lipunan at sumasalok ang manunulat dito. Nasa panitikan ang mga imahe at senyas ng sabay na pagtingin ng tao sa kaniyang espisipikong panahon at kung paano nililikha ng espisipikong panahong ito ang iba’t ibang pagtingin natin sa ating mga sarili. Sa ganitong pananaw, ang panitikan ay hindi lamang salamin ng lipunan kundi isang aktibong puwersang nakikialam at nakikibahagi sa paghubog ng kamalayan ng mambabasa at manunulat.

Ngunit paano kung may mga aktibong puwersang pumipigil upang maging masaklaw ang ugnayan ng manunulat, mambabasa, lipunan, at inaasam na pagbabago ng mundo?

Ang taling nagbibigkis sa talaban ng anyo at nilalaman ng teksto, sabi uli ni Ngugi, ay ang kasaysayan. Kung gayon, ang paggasta at paggamit ng kapangyarihan nang sa gayo’y may mga manunulat na hindi mapakinggan ay isang anyo ng paggigiit sa kasaysayan. Sa hayagang pagsasantabi ng mga manunulat, sa paggigiit sa kanila ng puwang o espasyo sa pagsusulat, nagkaroon ng mga lihim na bayani ng panitikan [2]. Silang mga manunulat na wala sa sentro, inililihim, pinapatawan ng sensura, pinatatahimik, niri-redtag at binabasangang kalaban at terorista, may paninindigan kung ano ang makabubuti sa maraming naghihirap na Pilipino.

Bilang partikular, nagbigay si MJ Rafal ng impetus sa pagkakaroon ng mga lihim na bayani ng panitikan: marhinalisasyon sa lipunan, kakulangan sa akses sa publikasyon, paninindigang politikal at ideolohikal, paggamit ng alternatibong wika at/o anyong pampanitikan, kasarian at seksuwalidad, paglalangkap ng di-mainstream na estilo sa pagsulat, anonymity o kolektibong paglikha, at aktuwal na pagbubura mismo sa kasaysayan.

Sa kabilang banda, hindi na ito bago. May agawan sa espasyo dahil ang kasaganahan at pagkasobra ng mga naratibo ay nagdudulot sa pagkabingi ng mga tao sa boses ng mga dapat mapakinggan: ang hinaing sa mga batayang karapatan tulad ng pabahay, edukasyon, kalusugan, hanggang sa uri at ari. Lumang tugtuging kabisado na ng ating laman at diwa. Dahil may mga naratibong inilalagay sa periperal, may mga naratibong naghahari-harian sa sentro.

Binansagan ni Conchitina Cruz ito bilang literature of complicity [3]: mga tekstong di-malay sa uri, kasarian, at lahi, na nagdudulot ng pag-uulit sa “nangyayaring di-pagkakapantay-pantay sa ating mundo.” Itong mga tekstong ito ay hinugot, pagdaragdag ni Cruz, sa iisang “pool of aesthetic values” na dominanteng moda ng pagkatha ng panahong ito.

Hindi na kailangang pakumplikahin pa: saang estetika ka bumabakas, dalawa lamang, sabi ni Edel Garcellano [4]: sa “opresyon at pananamantalang sumasandal sa dominasyon ng mga mayayaman sa mahihirap” o sa “pakikibaka ng sangkatauhan para sa kalayaan.” Hindi makatatakas ang manunulat sa ganitong pagtitimbang dahil ang akto ng pagsulat at dahilan nito ay manggagaling sa kaniyang lokasyon (binubusabos o busabos?) at pananaw (ano ang pambubusabos para sa kaniya, bilang halimbawa).

Nitong nakaraang mga linggo, binasa ko ang 채식주의자 / The Vegetarian ni Han Kang at De ansatte / The Employees ni Olga Ravn. Tungkol ang unang nobela sa isang babae na, sa takot ng kaniyang asawa at mga magulang, nagpasyang tumigil sa pagkain ng karne. Bahagi ng layunin ng nobela ang pagtalakay sa ating kolektibong pananaw sa katawan ng babae at sa mga inaasahang konstrak na ikinakabit natin dito. Sinisiyasat ng nobela ang tinatawag na male gaze, hindi lamang bilang hiwalay na kaso ng pang-aabuso ng mga heteroseksuwal, kundi bilang bahagi ng patriyarkal na pang-aapi na sistematiko at institusyunal. Minsan, pinalalala pa ito ng mga babae mismo sa pamamagitan ng pagsandig sa mga nosyon at imahe ng male gaze. Nasa danas ng bida ang mahabang kasaysayan ng pananakit, pisikal man o sikolohikal, para lang makasunod sa itinakdang pamantayan ng mga makapangyarihan.

Ang ikalawang nobela, na may subtitle na A Workplace Novel of the 22nd Century, ay binubuo ng mga pahayag o dokumentong tinipon mula sa workplace commission at pag-iimbestiga ng administrador ng kumpanyang Six-Thousand Ship. Sa pamamagitan ng payak na pakikipag-usap at pangungumusta sa mga katrabahong tao, hanggang sa makapulot ng mga kakaibang bagay sa labas ng kumpanya, ang mga humanoid ay dahan-dahang nagiging at higit sa tao.

Nang makaramdam ng mali sa pamamahala, nagplano ang mga manggagawa na mag-aklas sa kumpanya. Sa isa sa mga tagpo ng nobela, binigyan ng oportunidad ng administrador ang isang tao na magkaroon ng bagong posisyon: tagapagmanman o tagabantay sa mga humanoid na natututuhan ang mga salitang pag-iimbot (desire), pangungilila, at pagmamahal. Hindi ito nalalayo sa danas ng mga Pilipino na pamumulis at hayagang panre-redtag.

Kapwa nagsisilbing interogasyon ang dalawang nobela sa puwang ng kababaihan sa lipunan at kung hanggang saan ang kaya nating sikmurahin sa pananamantala mula sa relasyong manggagawa-employer. Nasa ubod ng dalawang nobela ang kasaysayan, ang ating sitwasyon: mula seksuwal na pang-aabuso, di-pantay na pagtingin sa kasarian, predator na creatives, hanggang sa surveillance sa trabaho at alienasyon sa trabaho. Ang dalawang nobelang ito ay paalala na mahalagang maging malay ang manunulat sa kaniyang pag-akda sa kasalukuyang panahon.

Suhay pa ni Alice Guillermo [5], historically situated ang sining at kung sakaling ipaglalaban ang “obhektibong distansya” sa pag-akda, babasahin natin ang kaniyang sining bilang produkto ng “pribilehiyong kondisyon ng pag-iral” ng isang manlilikha. May malay na pag-aangking muli sina Kang at Ravn sa espasyo ng mga naratibo ng mahahalagang danas sa kasaysayan ng sangkatauhan. Isang hakbang patungo sa pagsunog ng mga akdang katha ng mga nagwagi sa giyera, pagwasak sa literatura ng makabanyagang pagsusulat at pagbabasa sa kaakuhang Pilipino sa panitikan.

Sa huli, laging may potensyal ang panitikan para ilarawan ang rikit at krisis ng mundo. Nasa pinakahimaymay ng panitikan ang pagharaya ng mga kondisyon ng posibilidad at mga posibilidad ng kondisyon para sa mundong higit pa rito, para kalabanin ang tiraniya ng mga naghaharing naratibo/imahe/senyas sa ating kasalukuyang digmaan/kasaysayan/panitikan.

Hindi salamin ang panitikan, kundi pagtataya ng manunulat sa kaniyang sitwasyon. Ang kasalukuyan ay nagmamakaawa para sa pagbasa at pagkilos, pagsulat at paggalaw. Tinuturuan tayo ng panitikan na posibleng-posible ang isang mapagpalayang balang-araw.

Tala:

1. Nasa librong Writers in Politics: A Re-Engagement with Issues of Literature & Society. Inilimbag noong 1997 ng James Currey Publications.

2. Hango ang konsepto ng mga lihim na bayani sa lekturang Mga Lihim na Bayani ng Panitikan ni MJ Rafal para sa Komisyon sa Wikang Filipino nitong ika-28 ng Abril 2025.

3. Nasa monograph na Partial Views: On the Essay as a Genre in Philippine Literary Production. Inilimbag noong 2021 ng De La Salle University Publishing House.

4. Nasa sanaysay na Hermeneutics for our Time: From Where Do We Speak? sa librong Intertext. Inilimbag noong 1990 ng Kalikasan Press.

5. Nasa sanaysay na Art and Society: The Aesthetics of Committed Art sa librong Social Realism in the Philippines. Inilimbag noong 1987 ng ASPHODEL Books.

Kaninong Imahinasyon?

Hindi na bago sa ating mga mambabasa ang pagpapakahulugan sa panitikan at pagbabasa ng akda bilang bintanang durungawan ng iba’t ibang mga tanawin at mundo. Saan ka man abutan ng udyok na magbasa—sa kumportableng kama at upuan, o siksikang dyip o punuang bus o umaandar na tren, hanggang paghihintay sa terminal—may potensyal na kapangyarihan ang pagbabasa na ibalik ka sa nakalipas na panahon, ipakita sa iyo ang hinaharap, ibato ka sa iba’t ibang alternatibong reyalidad at uniberso. Kung kaninong reyalidad at uniberso, kung sino ang makikinabang o kung sino ang panalo at talo sa prosesong ito ng pagbabasa at paggalugad sa inihahaing imahinasyon—ito ang banging naghihintay sa bawat mambabasa sa bawat pagtatapos ng kuwento.

Para kay Northrop Fyre, pag-edukeyt ng imahinasyon ang silbi ng panitikan. Sususugan ito ni Robert Tally Jr. (sa librong For a Ruthless Critique of All that Exists: Literature in an Age of Capitalist Realism) at sasabihing may potensyal ang panitikan para palakasin at pakilusin ang mambabasa. Sa anong senyas at anyong pampanitikan tumutuguon ang manunulat: sa pag-asang kayang tubusin ng halagahang unibersal ang sigwa ng panahong ito? Tekstong pumapanig sa terorismo ng estado at henosidyo? Tekstong bumabandera bilang produkto ng pang-indibiwal na ekspresyon pero ang totoo, nakikiayon at nakikinabang sa kasalukuyang kaayusan o sa kasamaang palad, tekstong di-malay na kinakasangkapan na ang pagkadi-malay para palalain pa lalo ang sigwa ng ating panahon. Kung gayon, mahalaga ang mga akdang binibigyan ng kulay at talas ang ating imahinasyon.

Mahusay na halimbawa rito ang librong Narkokristo, 1896 (inilimbag nitong 2025 lang ng Avenida Books) ni Ronaldo S. Vivo Jr. Sa pamamagitan ng pagkatha ng reimahinasyon/alternatibong kasaysayan ng Pilipinas sa taon ng himagsikan, nabigyang-katarungan at katuwiran ng manunulat ang impetus at halaga ng paggigiit sa karapatan ng mga Pilipino. Nang matunghayan ni Isaak, sa tulong at gabay ni Domeng, ang karahasan at kamatayang sinasapit ng mga pobreng kababayan, naisip ng nauna na mayroong mali sa mga pangyayari at kailangang matuldukan ito; tatanungin ni Isaak ang sarili: “Bakit may buhay na itinuturing na mas mababa sa iba?” Sa ganitong pangyayari magiging makatuwiran ang paghihimagsik nina Isaak at Domeng kina Padre Blas at Dr. Jürgen, at pagtugon sa buong reyalidad na nagpahintulot na mangyari ang nangyari sa kasaysayan ng paghihirap ng mga Pilipino.

Ang pagsusulat ay produkto ng himutok sa puso. Dahil may imbalanse sa distribusyon ng ginhawa sa pagitan ng mayaman at mahirap, nagiging daan ang pagsusulat para sa pagtatama ng nakabubugnot na reyalidad. Kumakatha ang tao para sabay na sabihing may mali sa panahong ito at may mundong higit pa rito. Sa panahong nagdarahop ang mambabasang Pilipino sa mapagpalayang imahinasyon, sabi nga nina Arlo Mendoza at Tilde Acuña (sa zine Terorismo ng Texto at ang Manunulat sa Panahon ng Sentimentalismo nitong 2017), malaking oportunidad ang panahong ito ng kaguluhan at kalituhan para maging “hinog ang manunulat” at umakda ng mapangahas na mga akda na hahamon sa “kaayusang neoliberal at kalayaang iilan lang ang tumatamasa.” Kaya lalong mahalaga ang pagturing sa pagsusulat bilang ebalwasyon ng panahon: kailangang gamitin ng manunulat ang wika, ang materyal na mga senyas, para magpabuhay at magpatotoo sa kamalayan at magdistrungka ng kasaysayan at reyalidad.

Imahinasyon ang krudo ng aksyon at kailangang humiraya ng mga bagong naratibo ng pagtubos sa ating mundo.

Malayang Klasrum

Ang pagturing sa guro bilang tanging bukal ng kaalaman sa loob ng klasrum ay isa nang lipas na ideya. Hindi na ito bago sa atin, samot-saring mga pelikula at literatura ng nagdaang panahon ang nagkumadrona, o tumulong sa palagiang pagluluwal, ng imahe ng guro bilang isang katakot-takot, masungit, at awtoritaryang may kamay na bakal. Ang nangyayari tuloy, nababansot ang utak ng mga mag-aaral dahil sa maya’t mayang pagtagpas ng dapat sanang tuloy-tuloy na paglago.

Kuwento ko lang: naalala ko ang sabi ng isa kong propesor, ang pagiging guro ay isang pagganap. Ang guro, sa kasagsagan ng kaniyang pagtuturo, ay nagiging isang aktor/aktres na nagtatanghal at ang silid-aralan ay isang umaatikabong teatro. Ngunit sa tradisyunal na dula, ang mga manunuod ay pasibong nanunuod lamang, tinatanggap nang walang pag-iisip, pagkukuwestiyon, at pagtatanong ang namamasdan sa entablado. Kagaya sa isang tradisyunal na paraan ng pagtuturo sa isang klasrum, ang guro-nagtatanghal ay nagpapamudmod ng kaalaman at tinatanggap ito ng estudyante-manunuod nang walang kaabog-abog.

Ngunit ang panahong ito ay panahon ng pagkukuwestiyon ng mga bago at mahahalagang tanong. Panahon din ito ng muling pagkuwestiyon sa mga bagay na ipinagpapalagay at tinatanggap nating tama ngunit nasa kabilang bahagi pala ng barya mahahagip ang tanglaw ng retribusyon at katubusan.

Mabubuwal lamang ang kadilimang bumabalot sa hanay ng pasibong estudyante-manunuod, tungo sa hangaring emansipasyon, kung mayroong “produksyon ng kamalayan” ang teatro-klasrum (sang-ayon kay Jacques Rancière). Magbubunga ito ng mga emancipated spectator (kay Rancière ulit) o yaong mga taong may sariling kakayahang mag-isip ng bagong mga kahulugan, tumimbang gamit ng sariling opinyon, at humiraya ng makahulugang kislap-diwa. Ang mga mag-aaral, sa ganitong pagpapalagay, ay hindi lamang mga pasibong tagatanggap ng impormasyon kundi mga aktibong kalahok sa proseso ng kolektibong pagkuwestiyon sa lumang mga naratibo at paglikha ng bagong imahe ng mapagpalayang mundo.

Ano pa man, hindi na bago ang kuwento ng marahas na panunupil sa kakayahang mag-isip ng mga mag-aaral. Kamakailan lamang, naging usap-usapan ang pandarahas, gamit ng burukratikong batas at atas ng kapangyarihan, ng Pamantasan ng Lungsod ng Valenzuela sa mga mag-aaral na nais lamang magpahayag ng bagong mga ideya. Umaayon ito sa makalumang pagtingin sa pagtuturo at pagiging estudyante, at higit sa lahat nag-iiwan ng mapanghamong tanong hinggil sa bisyon ng edukasyong nais nitong ipamahagi sa kasalukuyan at hinaharap.

Bilang panghuli, marapat at mahalagang itanong: para kanino ang iyong edukasyon? Para kanino ang iyong pagtuturo? Mga tanong ito na mapang-usig ngunit mahalaga, mga tanong na maghahawan ng daan para sa pag-asa at oportunidad. Kung titingnan ang silid-aralan bilang isang malayang klasrum, isang espasyo kung saan malaya ang bawat isang magkaroon ng kontemplasyon at pagsipat sa lipunan, laging magbabadya ang posibilidad na mabago ito. Ang malayang klasrum ay kumikitil sa pambabansot na ginagawa ng makalumang pagtuturo.

Imoral na Panitikan

Isang mapanuksong ilusyon ang pagtingin sa panitikan bilang balon ng moralidad. Ito ang tanging bagay na sasang-ayunan natin kay Harold Bloom, tagapagtanggol/hagyograpista ng mga dinadakilang puting Amerikanong manunulat, nang sabihin niyang hindi ka tuturuang maging mabuting tao sa pagbabasa ng mga akda nina Homer, Tolstoy, at Shakespeare. Masugid na mambabasa si Adolf Hitler at may doktorado sa panitikan ang kaniyang kanang-kamay na si Joseph Goebbels, ngunit wala namang mga petisyon upang ituring silang mga santo, hindi ba? Maliban na lamang kung isa kang hayagang pasista at mamamatay-tao.

Posible, bilang halimbawa, na may isang pulis na mahilig magbasa ng maiikling kuwento ni Anton Chekhov at sa gabi ay rumoronda para manokhang ng mga adik para sa buwanang kota. Lalong posible ang mga intelektuwal o mambabasa-manunulat, silang may malawak at malalim na kaalaman sa panitikan, na pumanig sa awtoritaryanismo at pasismo. Saliksikin: Frankfurt Book Fair [1]. Magulat: mga manunulat at palimbagang walang kamalay-malay sa panganib na dala ng pagpiling sumali-pumanig sa pagtitipong ito. Magalit: mga manunulat at palimbagang pinipilit pa rin ang adbentaheng maidudulot ng pagpiling sumali-pumanig sa pagtitipong ito.

Laging kakambal ng panitikan ang lipunan at kasaysayan nito. Nasa panitikan ang ugat ng ating mga kilos at pag-iisip, tradisyon at kultura, saloobin at himutok, pati pangarap at bangungot ng mga tao. Magtutunog kang sirang plaka, para kay Terry Eagleton, kung paulit-ulit mong ipipilit na paghiwalayin ang panitikan at ideolohiya bilang dalawang magkaibang bagay. “May direktang relasyon,” wika ng nasabing teorista-manunulat, “ang panitikan sa kapangyarihan at lipunan.” Bilang halimbawa, sa kabanatang The Rise of English sa librong Literary Theory: An Introduction (1983) ni Eagleton, ginamit, aniya, ang panitikan bilang alternatibo sa nanghihinang impluwensiya ng relihiyon sa ika-19 na siglo ng imperyong Europa. Sa pamamagitan ng mga imahe, simbolo, ritwal, at mitolohiya, isang tagumpay na interbensyon sa ideolohiya at kamalayan ng gitnang-uri at mga pesante ang mga kuwentong nagtuturo ng pagpapatawad at pagtanggap sa reyalidad sa gitna ng marahas na pagbabago ng mundo.

Bilang pagdaragdag, natuklasan sa pag-aaral ni Chris Baldick [2] ang mga anekdota kung saan kinilala ang mga pasibol na Amerikanong manunulat bilang tagapagligtas ng mga kaluluwa at maladoktor na maghihilom sa estado. Kung relihiyon ang opyo ng masa [3] noong ika-18 siglo, piksyon naman noong ika-19 na siglo. Naging doble-kara ang panitikan: nakapagturo noon ang mga kuwento ng mga unibersal na katotohanan tulad ng kabutihan ngunit sa kabilang banda, nakalimot ang mga mambabasa sa kanilang panlipunang reyalidad na nanlilimos ng agarang solusyon. Naging malaking salik dito ang pagpuntirya ng mga manunulat sa emosyon, pakiramdam, at karanasan. Ang magandang tanong: anong emosyon at pakiramdam, kaninong karanasan pumapanig ang manunulat?

Ang ganitong pagtingin sa panitikan bilang balon ng moralidad ay marahil naging isang mahalagang salik sa pagluwal ng Bagong Kritisismo. Ayon sa teoryang ito, ang akda ay isang nagsasariling entidad na hiwalay sa konteksto o lugar nito sa kasaysayan at lipunan. Tinitingnan ang akda bilang koleksyon ng mga elementong pampanitikan at hindi bilang tila sanggol na iniluwal ng ideolohiya, kapangyarihan, at lipunang nakaiimpluwensya sa paglikha at pagbasa sa mga ito. Ang hindi mamamatay-matay na tanong sa tuwing nagbabasa tayo — tulad ng anong leksyon ang gustong sabihin ng manunulat sa kuwentong ito? — ay nakatulong para isiping tanging nasa pangangalaga ng mga manunulat ang kahulugan ng akda. Sa tulong ng mga pamimintanang ito hinggil sa panitikan, naging madali ang pagpapasaklob ng literatura sa politikal na status quo, sa namamayaning kapangyarihan ng kasalukuyang kaayusang panlipunan, kaayusang iilan lamang ang tanging nakikinabang.

Kung hindi nakatutulong ang pagsangguni sa panitikan para humanap ng mga sagot tungkol sa moralidad ng/at buhay, ano kung gayon ang mainam na gawin?

Ayon kay Ngugi Wa Thiong’o, isang Aprikanong manunulat, ang panitikan ay naglalaman ng mga larawan ng sangkatauhan sa isang piling punto ng kasaysayan. Kung paano titingnan ang panitikan, kung paano ito ituturo ng mga guro, ay lubhang makaaapekto sa kamalayan ng kasalukuyang henerasyon at silang mga isisilang pa lamang. Dagdag pa ni Wa Thiong’o [4], ang silabus na naglalaman ng panitikan, ang makinaryang pumipili kung anong mga teksto, at mga teknik/pedagohiyang magsasaad ng interpretasyon sa mga ito ay mahalagang bahagi ng imperyal na dominasyon ng mga neokolonyalismo [5]. Mainam na iparating sa mga mambabasang mag-aaral na wala sa panitikan ang ebanghelyo ng mesiyas, na ang laban para sa katubusan ay magsisimula sa punto ng pagsasara ng libro.

Kung gayon, paano natin titingnan ang panitikan? Kung walang pagpapahalaga sa moralidad, matatawag pa ba itong panitikan? Imoral na panitikan ba ang mga akdang bumabalanse sa lubid ng dispersyon, dislokasyon, kontradiksyon, transgresyon, at pumapaksa sa mga katotohanang pilit iniiwasan ng marami tulad ng diktadurya, henosidyo, at maging ang kapangyarihan ng panitikan at panitikan ng kapangyarihan? Imoral na panitikan ba ang panitikang nagluluwal ng samo’t saring posibleng pagbasa sa sarili nito? Imoral na panitikan ba ang panitikang nag-aalok ng sagot lampas sa mga tanong na may kinalaman sa indibiduwal na lunggati (desire)? Kung gayon, magbasa tayo nang magbasa ng imoral na panitikan!

Tala:

1. Ang Frankfurt Book Fair ay taunang pagtitipon ng mga manunulat, palimbagan, at mambabasa sa Germany. Maraming manunulat at palimbagan, sa loob man o labas ng bansa, ang nakiisa sa ginanap na Frankfurt Book Fair noong nakaraang mga taon. Nangyari ito sa kabila ng hayag na pagkampi ng nasabing book fair sa mamamatay-taong Israel at kahit na may mga manunulat na direktang inetsa-puwera at pinatawan ng sensura tulad ng palestinang si Adania Shibli.

2. May pamagat na The Social Mission of English Studies (1981) ang tesis na ito ni Chris Baldick. Galing sa lektyur ni George Gordon ang naturang sipi. Dating propesor ng Amerikanong Panitikan sa Oxford si Gordon.

3. Kay Karl Marx galing ang ideya.

4. Nasa librong Writers in Politics: A Re-Engagement with Issues of Literature & Society ni Ngugi Wa Thiong’o.

5. Makabagong uri ng kolonisasyon kung saan mga ideya, kultura, at tradisyon ang pinupuntirya ng mga gahamang imperyalista.

Ang Nasa Pagitan ng Ating mga Kamay

Sa klase namin sa Panitikan ng Pilipinas Mula 1898–1945, pinag-aralan namin ang iba’t ibang anyo ng panitikang sumibol mula panahon ng Kastila hanggang Amerikano. Nakilala ko sina Aurelio Tolenino, Faustino Aguilar, at ang mga katutubong Pilipino na tinanggalan ng dangal sa pamamagitan ng pagkakait sa kanila ng edukasyon, kultura, sining, at kalayaan.

Sabi ni Ngugi Wa Thiong’o, isang gawaing panlipunan ang pagbabasa at pagsusulat ng panitikan. Iniluluwal ng tawag ng kasalukuyan at lipunan ang magiging epektibong anyo ng panitikan, ito ang natutuhan ko nang maunawaan ko ang kasaysayan ng sarsuwela. Kung paanong sa mga liblib na kanayunan ay may mga aktor at aktres na may mga bitbit na maramdaming monologo hinggil sa kahalagahan at pangangailangan ng pagpapatuloy ng paghihimagsik kahit pa nariyan ang banta ng sensura at sedisyon.

Wala nang pag-asa ang Pilipinas, sabi ng mga Amerikano noon. Hindi karapat-dapat na lumaya ang mga Pilipinas, sabi ng mga Amerikano noon. Ngunit pinalalakas lamang nito, mula noon hanggang ngayon, ang ideya na ang utopya ay laging naryan. Tinutunggali ng utopya ang katapusan at kakapusan ng pag-asa na likha’t kinonstrak ng estruktura ng lipunan. Sa kamay ng mga binasa naming manunulat, mula kina Aurelio Tolentino, Severino Reyes, Faustino Aguilar, at ang nasa pagitan din ng ating mga palad, sumisibol ang utopya, nasa ating mga kamay ang paglaban, nasa ating mga palad imamapa ang posibleng-posibleng hinahanap-hanap na hinagap.

Sa dulang Bagong Cristo (1907) ni Aurelio Tolentino, si Cristo na isang pesante-organisador, pagkatapos ipagdiwang ang Mayo Uno kasama ang mga magsasaka at mahihirap na inapi’t binusabos ng mga mayayaman at negosyanteng dahilan ng kahirapan, kagutuman, at kaybabang sahod, ay pinatay sa dulo ng dula. Sa panahon ngayon, patuloy pa rin ang masalimuot na kondisyon at kalagayan ng mga Pilipino ngunit huwag ding kalilimutang lalong nagpapatuloy ang paglaban at pagtunggali para igpawad ang mga ito. Sinasabi, marahil, ng dula ni Tolentino na palaging may isisilang na bagong kristo sa hanay ng mga inaapi, na laging may mabubuong komunidad mula sa utopya sa pagitan ng ating mga kamay.

Ang utopya ay laging naryan. Sumisibol sa tuwing sumasahol, laging handang humawan ng landas para sa radikal na mga alternatibo at pagbabago. Mula sa sarsuwela, maikling kuwento noong 1930s, hanggang sa mga panitikang nag-aalok na tingnan ang mundo hindi bilang kristal na di magagalusan kundi putik na kayang-kayang hubugin muli at papel na kayang-kayang sunugin at pag-alabin. Dahil nasa pagitan ng ating mga palad ang pangalan ng mundong muling isisilang, gagawin nating pundasyon ang abo ng mga buto at bulok na bangkay ng nag-aastang panginoon ngayon!

Ang Trahedya ng Nobelang Pilipino

Isang pamilyar na imahe: hindi pa rin sumasabog ang gasera sa piging. Sa kasamaang palad, hindi nangyari itong lahat: ang tunog na wawasak at magpapadugo sa tenga ng mga burgis sa bulwagan; ang kombinasyon ng basag na salamin at pira-pirasong tipak ng kahoy na guguhit sa laman; ang komosyon ng mga prayle, mestizo, don, at donya dahil una, nahiwatigan nilang walang sinumang nasa tuktok ang mananahan sa itaas ng tatsulok panghabambuhay, na ang edipisyong pinatayog ng pagkagahaman ay walang dudang titibagin ng inaping pundasyon nito, at panghuli’y pirmado na ang kanilang sentensiya’t anumang segundo’y tatapyas at hihiwa ang karit ng kasaysayan at aakalain pa marahil ng mga tao sa labas na umuulan kahit pa maalinsangan dahil sa sandamukal na naglalaglagang perlas at hiyas sa kani-kanilang mga leeg.

Ang nitrogliserina, kinumutan na ng alikabok sa piling ng makakapal na sapot. Ang bigong pagtatangka mula sa unang dakilang nobelang Pilipino ni Jose Rizal, ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo, ay nag-anyong multo’t nanahan sa naratibo ng kasaysayan, umaalingawngaw ang iyak at naririnig sa bawat banghay ng nobelang sinusubukang tubusin ang reyalidad na daantaong ipinagkait sa mga inabuso, inapi, at tinatadyak-tadyakan ng kasalukuyang kaayusan ng lipunan. Ang bawat nobelang Pilipino ay tinutupok ng apoy mula sa trahedya na ating kinasasadlakan.

Kaya hinahabol pa rin si Julio Madiaga ng anino ng mga patalim sa pusod ng Maynila sa nobelang Sa Kuko ng mga Liwanag ni Edgardo Reyes. Nakabinbin pa rin sa ere si Adong sa kuwentong Ang Mabangis na Lungsod ni Efren Abueg. Ang bangungot nina Maria Clara at Sisa ay bangungot pa rin ng kababaihan sa araw-araw na paggising sa Pilipinas. Sa isang banda, pag-uulit lamang ng naisulat na ang bawat akdang iniluluwal ng kasaysayan mula kay Rizal hanggang sa kasalukuyan. Gaano man karimarim, walang hindi mapapangiwi sa reyalisasyon ni Jun Cruz Reyes noong 1984 na ang mga tauhan sa nobelang Pilipino ay nauuwing bigo sa harap ng “problemang panlipunan” tulad ng kahirapan, kagutuman, at kawalan ng oportunidad sa buhay. Ang pagkakulong sa rehas ng pagiging bansot, api, at talunan, ito ang trahedya ng nobelang Pilipinong hindi ganap na matuldukan. Hindi matubos-tubos ang kaluluwa ni Simoun sa piitan ng kasaysayan.

Sa ganitong pagpapalagay, maaaring ikuwadro ang kasaysayan ng panitikang Pilipino bilang kasaysayan ng palagiang pagbalikwas. Malay man o hindi, nakabaon sa banghay ng bawat kuwento ang walang hanggang pagtatangkang palagan ang mekanismo ng mapaniil na sistema. Ang pagkatalo at pagkabigo ng mga tauhan ay karikatura ng desperasyon ng mga Pilipino. Ang defeatismo nina Simoun, Julio, Adong, pati ang bawat isang binusabos at kinukutus-kutusang tauhan ay sumusuhay sa tinatawag ni Raymond Williams (sa Marxism and Literature, inilimbag noong 1972) na “estruktura ng pakiramdam” na produkto ng makinasyon kung saan may naghahari at may pinaghaharian, may bumubusabos at sinasaktan, at gumagalaw ang aparato ng kaayusang ito para pigilan ang anumang pagtatangkang maghimagsik, lumaban, at igiit ang karapatan ng karamihan.

Ang mainam na tanong, kailan matitigil ang sinasabi ni Terry Eagleton (sa librong How to Read Literature, inilimbag noong 2013) na pagreresiklo ng mga senyas? Ang walang hanggan at paulit-ulit na pagkatalo ng mga Pilipino sa sarili nating kuwento? Kailangang-kailangang sabay na humawan ng daan palayo sa nakasanayang naratibo ng pagiging talunan at sunugin ang daanang nilakaran ng kayraming nobelistang Pilipino noon hanggang ngayon. Maaari din namang ang kumunoy na humahatak sa paa ng Nobelang Pilipino ay hinugot mula sa imahinasyon ng naghaharing-uri at sa tulong ng kanilang makinasyon ay ipinapalabas bilang katotohanan.

Sa kabilang banda, marahil ang limitayon ng tauhan ay limitasyon ng nasisipat na abot-tanaw ng manunulat. Ang inakalang guhit-tagpuan na tutubos sa reyalidad ay isa palang banging inadornohan ng samo’t saring bungo ng mga bigong Pilipinong manunulat. Sa ganitong ideya, umaalingawngaw ang binanggit ni Eagleton (sa librong Sweet Violence: The Idea of the Tragic, inilimbag noong 2002) na kahulugan ng trahedya bilang “masalimuot na pagkilala sa limitasyon ng ideyolohiya.” Kung gayon, ang trahedya ng nobelang Pilipino ay wala sa araw-araw na pagkabigo ng mga tauhan kundi nasa limitasyon ng imahinasyon at pag-aakda ng mga Pilipinong manunulat.

Ang Multo sa Ubod ng Teksto

Ang lahat ay teksto. Mula sa mga galaw, paraan ng pag-iisip, hanggang sa mga bangungot at pangarap ng tao—lahat ay maaaring basahin bilang teksto. Sa ganitong pananaw, ang pagbabasa ng teksto ay hindi lamang pagsisiyasat ng mga salita kundi pagbubuklat din ng kasaysayan. Ayon kay Fredric Jameson, ang panitikan ay isang dakilang alegorya ng kasaysayan; at ang kasaysayang ito ay nagluluwal ng iba’t ibang kaganapang nilulubid ng isang malaking naratibo: ang pakikibaka ng mga tao para sa sariling kasarinlan at karapatan. Kagaya ng kasaysayan na nagsisilbing tanghalan ng tunggalian, ang panitikan ay nagsisilbi ring lugar ng labanan. Bawat manunulat, mambabasa, at kritiko ay may kanya-kanyang armas na ginagamit upang hamunin o tanggapin ang mga ideolohiya at pagpapahalagang nasa himaymay sa loob ng bawat teksto.

Ang hamon, ayon kay William Dowling at bilang tugon sa teorya ni Jameson, ay ang masinsing paghahanap sa umiiral na hibo o subtext—ang kasaysayang hindi hayagang nakikita ngunit palagiang naroroon, bumubulong, gumagambala. Ang kasaysayan ay tila multong umaalingawngaw ang palahaw sa loob ng teksto, nagmamakaawang huwag kalimutan, nakikiusap na mabigyang hustisya, isang bangkay na walang mukha’t nagtatanong kung ano ang kaniyang pagkakakilanlan, miminsang naging biktima ng tokhang, huwag daw pakikialaman, huwag daw tutularan. Sa mga sulatin ni Karl Marx, ang multong ito ay dumadalaw sa panaginip ng lipunan bilang historikal na bangungot, umaawit ng mga melankolikong salmo ng ating kolektibong represyon.

Minumulto tayo ng teksto. Multo ni Julio Madriaga na tumatakbo pa rin hanggang ngayon. Multo ni Ligaya Paraiso na naghihintay pa rin sa kaniyang iniibig. Multo ni Crisostomo Ibarra, tangan pa rin ang nitrogliserina, laging handang sumabog. Ngunit sa halip na komprontahin ang mga multong ito, mas lalo pang lumalayo sa masa ang panitikan. Ayon sa monograp na Partial Views ni Conchitina R. Cruz, maituturing na isang uri ng “komplisidad” ang mga tekstong unti-unting nagiging pribado at pampropesyunal, lumalayo sa ubod ng panitikan bilang gawaing pangkultura at nagiging bagay na nabibili na lamang ng iilan.

Ang bangkay—ang multo ng kasaysayan—ay isa ring teksto. Hamon para sa ating tukuyin kung sino ang nagtarak ng punyal sa bangkay na kumakatok sa ating mga pinto. Sa paglayo ng panitikan sa masa at kasaysayan, mas lalong lumalakas ang mga multong nais nating palayasin. Sa harap ng multo, kailangan ang ritwal. Sa harap ng katahimikan, kailangan ang interbensyon. Ang kritisismo ay ang anyo ng interbensyong ito.

Ayon sa librong The Function of Criticism ni Terry Eagleton, ipinanganak ang kritisismo — o ang bersyon nito sa Kanluran—mula sa pangangailangang patatagin ang kaisipang burges at palawakin ang hanay ng gitnang uring naniniwala sa unibersal at ideyal na anyo ng realidad. Sa pamamagitan ng mga rebyu sa peryodiko, itinatag nito ang mga pamantayan ng “ganda” sa nilalaman at “angkop” na anyo ng pagbasa. Kaya’t sa pinakapayak na anyo, konserbatismo ang nasa ubod ng klasikong kritisismo. Papaano magiging posible ang interbensyong ito?

Dagdag pa, dahil sa kalikasan ng kapitalismo na gawing komoditi ang lahat ng bagay, tanging may akses sa materyal—ang mga nasa akademya at gitnang uri—ang kadalasang nakapagsisimula ng diskurso. Nawawala ang saysay ng panitikan bilang gawaing panlipunan at pangkultura kung ang usapin hinggil sa mga pamantayan at pagtanggap sa sining ay iikot lamang sa mga pormal na institusyon. Ang pagiging eksklusibo ng kritisismo ay nagiging kasangkapan ng akademya upang, malay man o hindi, isulong ang isang partikular na ideolohiya—ang kaisipang burges.

Sa ganitong konteksto, lalong tumitining ang panawagan ni Eagleton: ang muling pagsilang ng kritiko bilang flâneur—hindi bilang lakwatang nag-aagam-agam lamang, kundi bilang aktibong tagamasid ng araw-araw na reyalidad, mulat sa kontradiksyon ng lipunan, at nakikisangkot sa buhay ng mga inaapi. Hindi, ani Eagleton, kailangang magbugoy-bugoy ng flâneur—hindi sapat ang paglalakad na walang pakialam. Sa halip, ang tunay na kritiko ay naglalakad nang may layon, may direksyon, at may paninindigan: kasama ang mga inaapi ng sistema, nakikibaka sa tabi ng mga binubusabos, nakabigkis ang isang bisig sa mga kapwa laboy habang ang kabilang kamay ay nakataas, kamaong handang lumaban para sa isapok sa nguso ng mga nagtarak ng punyal sa nagmumultong bangkay sa ating kamalayan.

Kung minumulto tayo ng kasaysayan, kung ang mga pahina ng panitikan ay dinadalaw ng mga multong nagmamakaawang maalala, maaaring ang panitikan ay maging isang eksorsismo—isang ritwal ng pagbasa at pagsusulat na naglalayong palayain ang nakaraan mula sa pagkalimot at pandarahas. Sa ganitong sitwasyon, ang unang hakbang ng eksorsismo ay pagbukas ng pinto: ang pagbawi sa panitikan bilang gawain ng mga tao, bilang anyo ng pakikibaka, bilang pagbawi sa bangkay ng ating kasaysayan.