2. Hindi ko na alam ang babasahin. Noong nakaraang linggo, sinubukan kong basahin ang salin ni Michael R. Katz ng mga pamosong nobela ni Fyodor Dostoevsky: ang Crime and Punishment at The Brothers Karamazov. Ngunit tila dumaraan lang sa utak ko ang unang mga pahina ng libro. Ganoon din ang nangyari nang simulan ko ang mga nobela ni Javier Marias na A Heart So White at Tomorrow in the Battle Think of Me. May pangangati sa loob ng aking bungong hindi ko makamot-kamot, sinasabi: ang ganito kagandang prosa'y dapat kong mabasa sa mga panahong wala akong ibang iniisip na mabigat tulad ng trabaho, trabaho, pera, at trabaho. Ngunit kailan darating ang panahong wala akong ibang iisiping mabigat tulad ng trabaho at pera, bilang guro at bilang panganay, sa bansang araw-araw nilalabanan ang sanhi ng kagutuman at kahirapan? Parang si Ranz, sa nobela ni Marias: "everyone said how unlucky for Ranz, the brother-in-law, the husband, beind widowed for a second time." Punyal sa puso.
3. Isa sa mga lihim ni Zambra, pag-amin niya sa nabanggit na libro, ay ang paghusga sa mga kaibigan sang-ayon sa mga librong nasa salansan ng kani-kanilang silid-aklatan. Kung mas maraming Puting manunulat, ano ang sinasabi nito sa pormatibong karanasan at pananaw ng mambabasa? Sa Pilipinas, halimbawa, parang kailangang ipaalala na may higit pa sa "required readings" at pagbasa sa "required readings" na ito. Parang kailangan ng kontra-"required readings" sa hanay ng mga manunulat at mambabasa. Nasa isip ko nitong nakaraan ang seleksyon ng mga manunulat sa Baitang 9 ng Filipino, partikular yaong mga manunulat na Aprikano sa Afro-Asian Literature. Paano, halimbawa, binibigyang-kahulugan ang rebolusyon, ang ugat ng dalita ng mga kapatid natin sa Aprika? Tanong, napakaraming mga tanong. At gaya ng paghuhusga ni Zambra, kailangang magduda, kailangang magkaroon ng mga tanong at napakaraming mga tanong.
3. Isa sa mga lihim ni Zambra, pag-amin niya sa nabanggit na libro, ay ang paghusga sa mga kaibigan sang-ayon sa mga librong nasa salansan ng kani-kanilang silid-aklatan. Kung mas maraming Puting manunulat, ano ang sinasabi nito sa pormatibong karanasan at pananaw ng mambabasa? Sa Pilipinas, halimbawa, parang kailangang ipaalala na may higit pa sa "required readings" at pagbasa sa "required readings" na ito. Parang kailangan ng kontra-"required readings" sa hanay ng mga manunulat at mambabasa. Nasa isip ko nitong nakaraan ang seleksyon ng mga manunulat sa Baitang 9 ng Filipino, partikular yaong mga manunulat na Aprikano sa Afro-Asian Literature. Paano, halimbawa, binibigyang-kahulugan ang rebolusyon, ang ugat ng dalita ng mga kapatid natin sa Aprika? Tanong, napakaraming mga tanong. At gaya ng paghuhusga ni Zambra, kailangang magduda, kailangang magkaroon ng mga tanong at napakaraming mga tanong.
4. Natuklasan ko kamakailan lamang ang Lotus Prize. Patimpalak itong nagtangkang tunggalian ang eurosentrikong mga patimpalak tulad ng Nobel Prize for Literature at iba pang patimpalak ng Amerikang pinondohan para isulong ang kanilang pampulitikang adyenda. Nais ko sanang basahin ang Septology ni Jon Fosse (nauna ko nang basahin ngayong Hulyo ang kaniyang A Shining at Morning and Evening) ngunit iniisip kong ipagpaliban ko muna. Nagbabalak akong basahin para sa huling kalahati ng taong 2026 ang lahat ng awtor na nanalo sa Lotus Prize. Halimbawa, kay Alex la Guma, ang kauna-unahang nanalo sa nasabing patimpalak noong 1969, ay nais kong basahin ang mga librong A Walk in the Night at Time of the Butcherbird. Susunod, para sa taong 1970, si Mahmond Darwish. Hanggang sa kahuli-hulihan, kay Abdulaziz Al-Maqaleh noong 1986. May dating din sa akin ang kurasyong ito dahil may kinalaman ang Lotus Prize sa Cold War, isa sa mga paksang nais ko pang saliksikin.
5. Panabla sa pagod: magpasok ng mga libro sa ereader. Magtambak lang. Magbasa ng unang mga pahina. Naisip ko nga, isang biro, na ang langit ay silid-aklatang naglalaman ng mga librong sinubukan mong silipin, basahin ang unang mga pahina't kabanata, ngunit pansamantalang inihinto dahil sa tawag ng pangangailangan sa buhay, hanggang sa nakalimutan na't umandar ang buhay nang tuluyan. Ngunit naroon na rin ang sagot, kailangang ipaglaban ang isang hinaharap na hindi na kailangang makaramdam ng kirot at pagmamadali sa tuwing magbabasa, dahil may kailangan pang gawin at unahin, may email na kailangang tugunan, tawag ng bos na kailangang paglimian, at backlogs na gagawin na namang unan sa pagtulog. Sa loob ng libro: ang buhay sa kasalukuyan. Sa labas ng libro: ang buhay na kailangang baguhin para sa hinaharap.
5. Panabla sa pagod: magpasok ng mga libro sa ereader. Magtambak lang. Magbasa ng unang mga pahina. Naisip ko nga, isang biro, na ang langit ay silid-aklatang naglalaman ng mga librong sinubukan mong silipin, basahin ang unang mga pahina't kabanata, ngunit pansamantalang inihinto dahil sa tawag ng pangangailangan sa buhay, hanggang sa nakalimutan na't umandar ang buhay nang tuluyan. Ngunit naroon na rin ang sagot, kailangang ipaglaban ang isang hinaharap na hindi na kailangang makaramdam ng kirot at pagmamadali sa tuwing magbabasa, dahil may kailangan pang gawin at unahin, may email na kailangang tugunan, tawag ng bos na kailangang paglimian, at backlogs na gagawin na namang unan sa pagtulog. Sa loob ng libro: ang buhay sa kasalukuyan. Sa labas ng libro: ang buhay na kailangang baguhin para sa hinaharap.